جلسات بيست و يکم و بيست و دوم
خانواده شمعداني و بنفشه آفريقايي/ خانواده زنبق‌ها و نعناعيان

  مقدمه

در اين جلسه در مورد دو خانواده شمعداني و بنفشه آفريقايي مطالبي را بيان مي‌کنيم.  

  خانواده شمعداني Geraminaceae

خانواده شمعداني يک خانواده نسبتاً پر گياه است. تعداد زيادي از آن‌ها بعنوان شمعداني‌هاي بذري تحت، عنوان گياهان يکساله در فضاي آزاد کشت مي‌شوند. حدود صد گونه از شمعداني‌هاي يکساله بذري در کاتالوگ‌هاي بذر موجود است.
+شمعداني‌هاي کشور ما از گروه پلارگونيوم‌ها و جنس پلارگونيوم هستند. اين جنس برگ‌هاي سبز پنجه‌اي و گل‌هاي متراکم دارد كه بعنوان گياهان فضاي سبزي و پات پلنت Pot plant معرفي شده‌اند.  

  شمعداني معمولي Pelargonium hortom

شمعداني معمولي يا پلارگونيوم هورتوم علاوه بر اينکه در داخل ساختمان قابل نگهداري است بخش عمده مصرف آن در فضاي آزاد مي‌باشد. به دليل تنوع رنگ (صورتي، سفيد و قرمز) در طراحي‌هاي گوناگون در فضاي آزاد استفاده مي‌شود. حتي شمعداني معمولي به عنوان کشت نواري Border plant هم مورد مصرف دارد و گاهي به عنوان كشت متراکم و کپه‌اي استفاده مي‌شود.
شمعداني عطري گياهي است که برگ‌هاي معطر و گل‌هاي صورتي رنگ کوچکي دارد. برگ‌هاي ظريف و کرک دار و سبز آن بخش زينتي گياه است كه به نور مستقيم آفتاب بسيار حساس است و بايد گياه را در سايه آفتاب درختان کاشت تا با سوختگي حاشيه برگ‌ها مواجه نشويم.
پلارگونيوم دامست يكوم يکي از شمعداني‌هاي نسبتاً قديمي است که در ايران کشت و کار شده است. اين گياه کاملاً متفاوت با شمعداني‌هاي ديگر است و يک هاله سياه رنگ در وسط گلبرگ‌هاي صورتي آن ديده مي‌شود، برگ‌هايي درشت‌تر از شمعداني‌هاي ديگر دارد و نسبت به شرايط خشکي و خاک نامساعد مقاوم است. اين گياه به عنوان يك Pot plant استفاده مي‌شود.
شمعداني‌ها جزء گياهان هرمافروديت Hermaphrodite هستند يعني اندام‌هاي جنسي نر و ماده با هم روي يك گياه وجود دارند. توليد بذر در شمعداني‌ها بندرت اتفاق مي‌افتد بدليل اينکه گاهي پرچم‌ها تبديل به گلبرگ مي‌شوند، يا اينکه گرده افشاني بشکل موفقي انجام نمي‌گيرد (پس در پلارگونيوم‌ها بذر نداريم).
تکثير شمعداني‌ها بوسيله قلمه‌هاي نيمه خشبي ساقه در اوايل پاييز انجام مي‌گيرد. روش تکثير آن‌ها بدين صورت است که قلمه نيمه خشبي به طول 10 تا 15 سانتيمتر را از پايين محل جوانه قطع مي‌کنيم و در يک بستر ماسه‌اي کشت مي‌کنيم. تا بهار كه احتياج به ريشه‌زايي گياه نيست قلمه‌ها را مي‌توان در شاسي‌هاي گرم نگهداري كرد. بعد از ريشه زايي و انتقال به گلدان، به محلي پر نور و داراي خاک غني از مواد غذايي و نسبتاً عميق نياز دارد.
در شمعداني گاهي مشکل آبياري و عدم به گل رفتن وجود دارد و اين به نحوه نگهداري آن‌ها مرتبط است. شعمداني‌ها در محيط پر نور به خوبي رشد و گل دهي دارند و در زير سايه درختان کيفيت گل دهي آن‌ها پايين مي‌آيد. براي بهبود اين وضعيت بهتر است از يک خاک غني و تغذيه به کمک عناصري مانند ازت، فسفر، پتاسيم و ميکرو المنت‌ها و آبياري به موقع بهره بگيريم.  

  بنفشه آفريقايي Gesneriaceae

گياه بنفشه آفريقايي اولين بار در جنگل‌هاي آفريقا توسط يک گياه شناس بنام سن پل شناسايي شد و نام علمي جنس آن Saintpaulia inonata است.
بنفشه آفريقايي گونه‌ها و رنگ‌هاي مختلفي دارد. برگ‌ها به شكل‌هاي گوناگون از قبيل برگ‌هاي ساده، کنگره دار و ابلق وجود دارند. همچنين گل‌ها به فرم‌هاي مختلف از جمله گل‌هاي کوچک و متراکم در سطح پايين‌تر از برگ و گل‌هاي بسيار درشت و بلندتر از سطح برگ ديده مي‌شود.
تنوع در اين گياه فوق‌العاده زياد است و بدليل مطلوبيت و بازار پسندي خاص بنفشه آفريقايي همواره در سطح جهان روي ارقام جديد آن مطالعه انجام گرفته است. جزء معدود گياهان گلدار خانگي و Pot plant است که در منزل بدون هيچ مشکلي به گل مي‌رود و به طول روز بي تفاوت است.
روش تکثير معمولي و همگاني بنفشه آفريقايي استفاده از قلمه‌هاي برگ است كه نياز به بستر بسيار سبکي دارد. يك برگ كامل همراه دمبرگ در جعبه كاشت، كاشته مي‌شود. نکته‌اي که در برداشت قلمه‌هاي بنفشه آفريقايي بايد رعايت شود تراکم لازم و مناسب برگ‌ها است. بعد از 4-3 هفته قلمه‌ها در حرارت 18 درجه سانتي‌گراد ريشه دار مي‌شوند. سپس جوانه‌هاي برگي از سطح داخلي برگ‌ها ظاهر مي‌شوند و بعد از بزرگ شدن جوانه‌هاي برگي، با احتياط قلمه‌هاي ريشه دار شده را به محل اصلي انتقال دهيد. گلدان‌هاي مخصوص براي بنفشه نياز است، سنين اوليه گياه را در گلدان كوچك قرار دهيد و بعد از بزرگ شدن گياه آن را به گلدان بزرگتر منتقل كنيد.
در اثر آبياري زياد و نامنظم برگ‌هاي پاييني بنفشه آفريقايي حالت نرم پيدا كرده و رنگ قهوه‌اي به خود مي‌گيرند. علاوه بر اين بافت نامناسب خاک و نوسان حرارتي گاهي باعث اين عارضه مي‌شود. در هنگام آبياري بايد دقت شود که آب بر روي سطح برگ‌ها ريخته نشود. در ساعت‌هاي منظمي آبياري را انجام دهيد و در آبياري از آب خيلي سرد براي گياه استفاده نکنيد.
بهترين روش آبياري براي بنفشه آفريقايي، آبياري از پاي گياه است. مي‌توان از گلدان‌هايي که يک بخش فتيله مانند در آن‌ها تعبيه شده استفاده کرد و گلدان را در يک زير گلداني مناسب گذاشت و آب را در زير گلداني ريخت که بتدريج توسط بخش فتيله مانند جذب شده و در اختيار ريشه‌ها قرار گيرد.
گل‌هاي بنفشه آفريقايي در محيطي با نور ثابت بخوبي رشد و نمو مي‌کنند. گياه به نور متوسط اما ثابت احتياج دارد. بهتر است از لامپ فلورسنت استفاده کرد.
خاك كشت و كار بنفشه آفريقايي خاک سبک، هوموسي و باPH پايين بايد باشد.  

  مشکلات نگهداري بنفشه آفريقايي

- آبياري و بدنبال آن بيماري قارچي؛
- عامل نماتود.

علائم نماتودها بر روي گياه بصورت رگه‌هاي سفيد بر روي برگ‌ها ديده مي‌شود، گياه به کندي رشد مي‌کند و تعداد دفعات گل دهي آن بسيار پايين مي‌آيد.
براي مبارزه با نماتودها، ضد عفوني خاك توصيه مي‌شود. مي‌توان از نماتودکش‌ها در زمان تهيه خاک‌هاي آلوده استفاده کرد. در ضمن از گياهان آلوده به نماتود براي تکثير استفاده نمي‌کنيم.
گلوگسينيا گياهي است که برگ‌هاي درشت با گل‌هاي شيپوري و رنگ‌هاي متنوع دارد. اين گياه معمولاً به طول روز بي تفاوت مي‌باشد. بوسيله بذر و اندام‌هاي زير زميني قابل تکثير است. به نور غيرمستقيم ولي كامل آفتاب نياز دارد.
براي پرورش و نگهداري گلوگسينيا لازم است که آبياري از پاي گياه انجام گيرد و نيز اين گياه يک استراحت ساليانه در فصل تابستان داشته باشد. از فاصله بذركاري تا به گل رفتن گياه حدود 9- 8 ماه زمان لازم است. غير از بذركاري هم‌چنين بوسيله قلمه‌هاي برگي هم تكثير مي‌شود، در اين حالت حتماً به سيستم ميس نياز دارد.  

جلسه بيست و دوم
خانواده زنبق‌ها و نعناعيان

در اين جلسه در مورد خانواده ايريداسه توضيحاتي را ارائه مي‌دهيم.  

  خانواده زنبق Iridaceae

خانواده ايريداسه يا زنبق يک گياه مقاوم، پايا و قابل نگهداري در فضاي سبز بطور دائم است. اندام‌هاي زيرزميني گياه (ريزوم‌ها) به اندازه کافي مقاومت به سرما دارند، از اين رو در فصل پاييز و زمستان احتياج نيست گياه را به انبار منتقل كنيد. هم‌چنين احتياج به کشت مجدد ندارند. بعلاوه برگ‌هاي اين گياهان در فصل غير گل دهي منظره زيبايي دارند. تکثير زنبق بوسيله جدا کردن ريزوم‌ها امكان پذير است و كشت آن‌ها در خاكي مرغوب صورت مي‌گيرد.  

  زنبق پيازي Iris germanica

زنبق پيازي نوع ديگري از زنبق است که بوسيله پيازچه‌هايش تکثير مي‌شود. اين گياه داراي گل‌هاي متنوع (به رنگ‌هاي ليمويي، سفيد، بنفش و صورتي) است و براي کاشت گلخانه‌اي و خارج از فصل بسيار مناسب است. زنبق پيازي دوره رشد کوتاه و سريعي دارد و معمولاً در هر دوره‌ي 90 تا 105 روزه يک پياز آن به گل مي‌رود. پيازهاي آن حساس به سرما هستند و بعد از برداشت طي دوره استراحت دوباره بايد کشت شوند. كشت آن‌ها تقريباً مشابه كشت و كار گلايول است.  

  گلايول Gladiolus grandifora

گياه ديگر اين خانواده گلايول است که در رنگ‌ها و اندازه‌هاي مختلف وجود دارد. گلايول‌هاي پا بلند و پا کوتاه با رنگ‌هاي متنوع، ارقام جديدي هستند که به تازگي به بازار عرضه شده‌اند.
گلايول از گياهان بومي فلات ايران بوده است و بعدها به کشورهاي ديگر صادر شده و کارهاي به نژادي بر روي آن انجام شده است كه در شکل‌هاي امروزي وجود دارند. گلايول‌ها در فصل بهار در مناطق کوهستاني مي‌رويند رنگ آبي بسيار زيبا و رايحه ملايمي دارند و منظره فوق‌العاده زيبايي را بوجود مي‌آورند.
گلايول، گياه پيازي حساس به سرما است و به كمك پياز و پيازچه تکثير مي‌يابد. هر پياز تعداد زيادي پيازچه در اندازه‌هاي مختلف توليد مي‌کند و يکي از گياهان پيازي پر محصول محسوب مي‌شود.
نحوه کشت پيازها بدين صورت است که آن‌ها را در يک خاک شني رسي و سبک با زهکشي مناسب قرار مي‌دهند. بعد از پايان دوره سرما پيازها را در زمين مي‌کارند و عمق خاکي که در روي اين پيازها قرار مي‌گيرد در حدود 3 تا 5 سانتيمتر است. به محض کاشت شروع به آبياري منظم محصول مي‌كنند تا اينکه جوانه‌هاي برگي ظاهر شوند. لذا بعد از رويش سه برگ اوليه، يک ساقه گل دهنده قطور از گياه بوجود مي‌آيد. تمام اين عمليات در محل پر نور صورت مي‌گيرد. بعد از اينکه ساقه گل دهنده به حد معيني رشد کرد، گلچه‌ها کم و بيش بر روي ساقه آن ديده مي‌شوند. در مرحله سه برگي قبل از اينکه ساقه گل دهنده ظاهر شود توليد کنندگان، كود سَرَك و كود نيترات آمونيوم يا اوره را به مقدار 3 تا 5 کيلوگرم در هکتار با خاک مخلوط مي‌كنند و آبياري مي‌كنند. اين عمليات بعد از ظاهر شدن ساقه گل دهنده باز هم تکرار مي‌شود.
زمان برداشت گياه در ساعت اوليه بامداد و قبل از گرمي هوا مي‌باشد. و در دسته‌هاي 25 تايي يا 50 تايي بسته بندي مي‌شود سپس به محل انبار گل‌ها و بازار عرضه مي‌شود.
همچنين زماني گل‌هاي گلايول را برداشت کنيد كه حدود 20% مزرعه گل‌هاي شکفته شده داشته باشد و رنگ گلبرگ‌ها نيز ظاهر شده باشد.
بعد از پايان کار برداشت گل‌ها، براي تداوم رشد رويشي آبياري مرتب و گاهي افزودن مواد غذايي لازم به خاک ضروري است. به محض اينکه علائم خزان را در روي برگ‌هاي گلايول ديديد بايد تعداد دفعات آبياري مزرعه را کم کنيد طوري كه بعد از يک يا دو هفته آبياري کاملاً متوقف شود.
دوام شاخه‌هاي بريده گلايول بستگي به عوامل رشدي و زمان برداشت گل دارد. ولي بطور معمول در يک منطقه کوهستاني با دماي خنک و يا در جايي که اختلاف حرارت شب و روز حداقل 5 تا 8 درجه باشد، گل‌هاي گلايول حدود 15 روز دوام دارند.
نگهداري پيازها بعد از پايان دوره رويشي و خزان برگ‌ها لازم و ضروري است.0  

  نگهداري پيازها

- قطع سر شاخه‌ها؛
- خروج پيازها از خاك و درجه بندي؛
- شست و شوي پيازها؛
- ضدعفوني با سم قارچ کش با غلظت 4000-2000 قسمت در ميليون (ppm)؛
- شست و شو و خشك كردن پيازها.

در سال‌هاي اخير بازارهاي اروپايي ارقام پا کوتاهي از گلايول معرفي کرده‌اند که به ارقام بومي و گل آبي در ايران شباهت دارد. ارقام پا کوتاه، بعنوان يک Pot plant قابل نگهداري هستند اما در هر دوره فقط يک بار گل مي‌دهند.  

  گياه زعفران زينتي يا کروکوس

زعفران زينتي با پيازهاي مقاوم و دائمي يک گياه مناسب فضاي سبزي است که داراي رنگ‌هاي متنوع بوده و کم و بيش شبيه گياه گلايول تکثير مي‌شود.
گياه فريزيا با رايحه مطبوع در رنگ‌هاي مختلف وجود دارد. اين گياه مقاومت زيادي به سرما ندارد و عموماً کاشت آن در شرايط گلخانه‌اي صورت مي‌گيرد.  

  خانواده نعناعيان Labiateae

بيشتر گياهان خانواده لابياته را جزء گياهان دارويي مي‌شناسند اما بدليل خصوصيات خوب و قابل استفاده، مصرف فضاي سبزي هم دارند.  

  كلئوس بلومه‌اي Cleus blumei

يکي از گياهان خانواده لابياته کلئوس بلومه‌اي يا حسن يوسف است که به رنگ‌هاي متنوع و برگ‌هايگوناگون موجود مي‌باشد. کلئوس بلومه‌اي در شرايط کشور ما بعنوان يکPot plant مصرف مي‌شود اما درکشورهايي که امکان رشد و نمو آن در هواي آزاد وجود دارد بدليل رطوبت خاک يک گياه فضاي سبزيمحسوب مي‌شود که مانند چمن‌ها مي‌توان آن را سربرداري کرد. از گياه حسن يوسف بعنوان يک شاخص در آزمايش‌هاي مربوط به ريشه زايي استفاده مي‌شود زيرا سرعت ريشه زايي ساقه‌هاي آن فوق‌العاده زياد است و در مدت 3 تا 5 روز ريشه دار مي‌شود. تکثير آن بوسيله قلمه ساقه در آب و ماسه انجام مي‌شود. حسن يوسف برگ ريز، خاصيت پا خوري مثل جمن را ندارد ولي در جاي سايه و مرطوب خوب رشد مي‌كند. در حاليكه چمن در سايه و محل مرطوب خوب رشد نمي‌كند.  

  اسطو خوددوس Lavendula officinalis

گياه ديگر اين خانواده لاوندولا آفيسيناليس يا اسطو خوددوس است که بخاطر رنگ نقره‌اي و عطر خوب و ملايمي که دارد در فضاي سبز خصوصاً در مناطق سايه جايي که نور آفتاب زياد محسوس نيست، کاربرد خيلي خوبي دارد. اين گياه بوسيله قلمه‌هاي سبز و حياتي ساقه تکثير مي‌شود. همچنين اسطو خوددوس در بخش گياهان دارويي فراوان کشت و کار مي‌شود. مريم گلي گياه سلويا يا مريم گلي جزء معدود گياهان سايه پسند و گلدار است که در روزهاي کوتاه پاييزي خوشه‌هاي قرمز با گل‌هاي سفيد رنگ ظاهر مي‌کند. کشت اين گياه بوسيله بذرهاي سياه رنگ بشکل نشا کاري است. نعناي زينتي گياه ديگر اين خانواده نعناي زينتي است. انواع نعناع‌ها با نام علمي منتا Menta و در فارسي تيموس بيان مي‌شوند. اين گروه از گياهان بعنوان کاور پلنت Cover plant قابل کشت و کار هستند. به عنوان گياه پوششي در مناطق سايه و كم نور استفاده مي‌شوند.